Бұл – саяси жүйе үшін конституциялық реформадан кейінгі алғашқы парламенттік науқан. Алайда, өзгерістер тек партиялар мен болашақ депутаттарға ғана емес, қарапайым сайлаушыларға да тікелей қатысты. Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) соңғы апталарда өз учаскеңізді қалай тексеруге болатынын, тізімде жоқ болсаңыз не істеу керектігін, тотырылған бюллетеньді неге суретке түсіруге болмайтынын түсіндіріп келеді. SHYNDYK.KZ сайлау учаскесіне бармас бұрын қазақстандықтар білуі тиіс негізгі ережелерді бір жерге жинады.
Биылғы сайлаудың басты ерекшелігі – жаңа заң шығарушы органды жасақтау моделі. Құрылтай пропорционалды жүйе негізінде бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайланатын 145 депутаттан тұрады. Олардың өкілеттік мерзімі – бес жыл. Яғни, Құрылтай сайлауында азаматтар саяси партияға дауыс береді, ал мандаттар партиялық тізімдердің жинаған дауысына қарай бөлінеді.
Бұл парламенттік сайлаудың логикасын түбегейлі өзгертеді. Енді сайлаушы өз округінен шыққан нақты бір кандидатқа емес, саяси күштердің бағдарламалары мен командаларына таңдау жасайды. Биылғы бәйгеге 7 саяси партия түсіп жатыр. Олар 145 мандатқа 545 кандидатты ұсынды. ОСК мәліметінше, әйелдер, жастар және мүгедектігі бар азаматтарға арналған квота толық сақталған (тізімдегі үлесі – 43,9%).
Саясаттанушы Ералы Нұржұманың пікірінше, енді сайлаушыға тек кандидаттардың аты-жөнін білу жеткіліксіз:
«Сайлаушы іс жүзінде партияға белгілі бір саяси бағытты жүзеге асыру үшін мандат береді. Сондықтан дауыс беру жекелеген тұлғаларды емес, команданы, саяси басымдықтарды таңдауға ұласады. Әрине, тұлғалардың да рөлі маңызды, бірақ енді оның өз партиясының ұстанымына қаншалықты сай келетініне назар аудару керек. Демек, сайлаушылар танымал есімдерге ғана қарап қоймай, партиялардың бағдарламаларын мұқият оқып, өзара салыстыруы тиіс», — деп атап өтті саясаттанушы.
Жеребе қорытындысы бойынша саяси партиялар бюллетеньде мынадай ретпен орналасады: «Әділет», Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП), «Байтақ» жасылдар партиясы, Қазақстан Халық партиясы, «Ауыл» партиясы, «Ақ жол» демократиялық партиясы және «Respublica» партиясы.
Бюллетень көкшіл түсті, А4 форматында, екі жақты болады. Ал партиялардың тізімінен кейін «Бәріне қарсымын» деген жеке баған тұрады. Яғни, сайлаушы ешбір саяси күшті қолдамауға да құқылы.
Биылғы науқанның ең басты жаңалығы – сайлау учаскесіндегі тәртіп. Заңнамаға сәйкес, толтырылған сайлау бюллетенін суретке немесе бейнеге түсіруге және оны сайлау күні таратуға қатаң тыйым салынған.
ОСК бұл шектеуді еркін әрі құпия дауыс беру қағидатын сақтау қажеттілігімен түсіндіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, бюллетеньді белгілегеннен кейін оны әлеуметтік желіге салу немесе біреуге есеп беру үшін суретке түсіруге болмайды. Бұл норма азаматтардың өз таңдауын ешкімнің қысымынсыз, еркін жасауына кепілдік береді.
«Адам жұмыс берушісінен, басшысынан немесе туыстарынан қаймықпай, өзі дұрыс деп санаған таңдауын жасауы керек. Сондықтан дауыс беру құпиялылығы тек бюллетеньді ғана емес, адамның саяси таңдауының тәуелсіздігін де қорғайды», — дейді саясаттанушы Е. Нұржұма.
Сайлаушыларға қойылатын басты талап – өз статусын 23 тамызға дейін тексеру. 7 тамыздан бастап ОСК сайлау учаскесін іздеуге арналған онлайн-сервисті іске қосты. Азамат eGov Mobile қосымшасы (немесе басқа да мемлекеттік ресурстар) арқылы өзінің ЖСН нөмірін теріп, дауыс беретін учаскесінің мекенжайын оңай таба алады.
Тізімде жоқ болсаңыз не істеу керек? Егер сіз өзіңізді қағаз тізімнен таппасаңыз, бұл дауыс бере алмайсыз деген сөз емес. Учаскелік комиссия мүшесі eGov порталы арқылы сіздің тұрақты тіркеуіңізді тексереді. Егер тіркеуіңіз сол учаскеге тиесілі болса, сізді бірден тізімге қосады.
Мүлдем тіркеуі жоқ азаматтар ше? Мұндай жағдайлар үшін арнайы механизм қарастырылған. Тұрғылықты жері бойынша тіркеуден шығарылған азаматтар сайлау күні сайлау учаскесі орналасқан мекенжай бойынша уақытша тіркеуге тұра алады. Бұл үшін кейбір учаскелерде ХҚКО («Азаматтарға арналған үкімет») қызметкерлері жұмыс істейтін болады.
Егер сайлаушы 23 тамыз күні тұрақты тіркелген жерінде болмайтын болса, ол 22 тамыз сағат 18:00-ге дейін өз учаскесінен есептен шығару куәлігін (открепительное удостоверение) ала алады. Бұл құжат басқа елді мекенде дауыс беруге мүмкіндік береді. Алайда, егер сіз тек сол қаланың ішіндегі басқа учаскеге ауысқыңыз келсе, бұл куәлік берілмейді.
22 және 23 тамыз күндері үгіт-насихат жұмыстарына толық тыйым салынады — бұл «тыныштық күндері». Сонымен қатар, сайлауға 5 күн қалғанда және сайлау күні әлеуметтік желілерде немесе БАҚ-та қоғамдық пікір сауалнамаларының нәтижелерін, сайлау болжамдарын жариялауға заңмен тыйым салынған. Желідегі белсенді қолданушылар мұны ескеруі тиіс.
23 тамызға дейін не істеу қажет?
-
Өз учаскеңіздің мекенжайын алдын ала ЖСН арқылы тексеріп алыңыз.
-
Қателік болса немесе тізімде жоқ болсаңыз — учаскелік комиссияға хабарласыңыз.
-
Басқа қалаға жол жүрсеңіз — алдын ала есептен шығару куәлігін алыңыз.
-
Сайлау учаскесінде ең басты ережені ұмытпаңыз: толтырылған бюллетеньді суретке түсіруге және таратуға болмайды!
