Қазақстанның жаңа Конституциясы күшіне енгеннен кейін сайлау өткізу жүйесі де өзгерді. Жаңа нормалар бір палаталы Құрылтайды қалыптастыру тәртібін, сайлау комиссияларының жұмысын, байқаушылардың қызметін және қатардағы сайлаушылардың құқықтарын қорғауды қамтыды. Басты өзгерістердің бірі – Құрылтай депутаттарын сайлауда толықтай пропорционалды жүйеге көшу, онда азаматтар саяси партиялар мен олардың бағдарламалары үшін дауыс береді. Сонымен қатар, заңнамада кандидаттарға қойылатын талаптар күшейтіліп, саяси және қаржылық айла-шарғыларға (манипуляцияларға) қарсы жаңа шектеулер енгізілді және сот арқылы қорғау тетіктері нақтыланды.
Сайлау заңнамасында нақты не өзгергені және жаңа нормалар азаматтардың құқықтарына қалай әсер ететіні туралы SHYNDYK.KZ тілшісіне берген сұхбатында заң ғылымдарының докторы, Заң ғылымдары академиясының академигі, профессор Ермек Әбдірасулов айтып берді.
Конституциялық реформа сайлау өткізудің жекелеген ережелерін ғана емес, еліміздің бүкіл сайлау жүйесін өзгертті, деп санайды сарапшы. Ең басты жаңалық – азаматтар жекелеген кандидаттар үшін емес, саяси партиялар мен олардың бағдарламалары үшін дауыс беретін Құрылтай сайлауының толық пропорционалды моделіне көшу болды.
Профессордың айтуынша, мұндай тәсіл түрлі әлеуметтік топтардың кеңінен өкілдік етуін қамтамасыз етіп, партиялардың өз депутаттары алдындағы жауапкершілігін арттыруы тиіс. Сонымен бірге, парламенттік азшылық заң шығару жұмысына қатысудың заңмен бекітілген кепілдіктерін алды, ал кандидаттар енді бір мезгілде Құрылтай мен мәслихаттарға қатар түсе алмайды.
Азаматтар үшін маңызды өзгерістердің қатарында сарапшы дербес деректерді қорғаудың қосымша кепілдіктерін, мүгедектігі бар адамдар үшін кедергісіз орта құруды, сайлаушылар тізіміндегі қателер туралы шағымдарды жедел қарауды және дауыс беру құпиялылығын қорғауға бағытталған толтырылған бюллетеньді суретке және бейнеге түсіруге тыйым салуды атап өтті.
Бұдан бөлек, кандидаттар мен сайлау комиссияларының мүшелеріне қойылатын талаптар қатайтылды, сайлауалды науқандарды қаржыландыруға бақылау күшейтілді, ал интернеттегі үгіт-насихат жұмыстары енді дәстүрлі БАҚ-тағыдай ережелермен реттеледі. Ермек Әбдірасулов атап өткендей, осы өзгерістердің барлығы біртұтас жүйе құрап, сайлаудың ашықтығын арттыруға, оның нәтижелеріне деген сенімді нығайтуға және азаматтардың сайлау құқықтарын неғұрлым сенімді қорғауды қамтамасыз етуге тиіс.
