Қаржыгер ҚТЖ-ның 2008–2024 жылдардағы құжаттарын, яғни ұлттық теміржол компаниясының осы жылдардағы нақты қаржылық тарихын зерттеп шықты. Барлығы ашық қолжетімді 37 аудиторлық есеп пен 13 қаржылық есеп жиынтығына талдау жасалған.
SHYNDYK.KZ редакциясы ArtFinanz-қа сілтеме жасап хабарлағандай, осыншама үлкен кезеңнің құжаттарын біріктіріп қараған кезде, кейбір сандар бір ғана жылдың есебіндегідей емес, мүлдем басқаша көрініс тапқан. Атап айтқанда, Рысмамбетовтің назарын компания құжаттарында жылдар бойы қайталанып келген аудиторлық ескертпелер аударған.
16 жылдық есептің түйткілдері
Қарапайым тілмен айтқанда, аудиторлық ескертпе компанияда ұрлық немесе басқа да заңбұзушылық анықталғанын білдірмейді. Бұл аудитордың белгілі бір деректерге немесе олардың есепте көрсетілу тәсіліне қатысты сұрақтары болғанын көрсетеді. Ал мұндай жағдай жылдар бойы сақталса, оның нақты немен байланысты екенін және сұрақтардың неге бұрынырақ шешілмегенін түсіну қажеттілігі туындайды.
32 миллиард теңгеден астам қаражатқа жасалған түзету
Тағы бір назар аударарлық жайт — бұған дейін көрсетілген қаржылық көрсеткіштердің қайта қаралуы. ҚТЖ есебінде 32 млрд теңгеден астам сомаға ретроспективті түзету жүргізілген. Қарапайым сөзбен айтқанда, компания алдыңғы кезеңдердегі құжаттарда көрсетіліп қойған сандардың бір бөлігін өзгертуге мәжбүр болған. Осыншама ірі сома қаржыгердің назарына ілінген көрсеткіштердің қатарына енді.
Сонымен қатар, Рысмамбетов жеткізушілерге берілген ұзақмерзімді аванстарға жеке тоқталды. Бұл — компанияның болашақта техника, жабдық жеткізу, құрылыс немесе басқа да жұмыстар үшін алдын ала аударған ақшасы.
-
2023 жылы мұндай аванстардың көлемі 463 млрд теңгеге жеткен.
-
2024 жылы бұл сома 384,2 млрд теңгеге дейін азайды.
Алайда, көрсеткіш төмендегенімен, әңгіме жеткізушілерге алдын ала аударылған жүздеген миллиард теңге туралы болып отыр. Бұл жерде тек соманың көлемі ғана емес, бірқатар орынды сұрақтар туындайды: бұл ақша нақты қандай жобаларға аударылды, төлем жасалғаннан бері қанша уақыт өтті, ҚТЖ жеткізушілерден не алды және олар өз міндеттемелерін қашан толық орындауы тиіс?
Негізгі құралдарға жұмсалған 1,55 триллион теңге
Тағы бір ірі көрсеткіш негізгі құралдарды сатып алуға қатысты. Тек 2023–2024 жылдардың өзінде ҚТЖ-ның бұл мақсатқа жұмсаған шығыны 1,55 трлн теңгеден асқан.
Теміржол компаниясы үшін үлкен инвестициялардың болуы таңғаларлық жағдай емес. Салаға үнемі жаңа локомотивтер мен вагондар, жолдарды жөндеу және салу, инфрақұрылымды жаңарту қажет. Дегенмен, Рысмамбетов бұл шығындардың ауқымын компанияның ағымдағы өтімділігі сияқты маңызды көрсеткішпен бірге қарастыруды ұсынады.
Өтімділік тапшылығы триллионға жуықтады
Қаржыгер келтірген мәліметтерге сәйкес, ағымдағы өтімділік тапшылығы 382,7 млрд теңгеден 929,4 млрд теңгеге дейін өскен.
Күрделі қаржылық терминдерсіз түсіндіретін болсақ, әңгіме компанияның қысқамерзімді міндеттемелері мен оларды өтеуге арналған ресурстары арасындағы арақатынас туралы болып отыр. Мұндай алшақтықтың бір триллион теңгеге жуықтауы — түсіндіруді қажет ететін өте маңызды сан.
Алайда, бұл көрсеткіш ҚТЖ төлем қабілетсіздігінің шегінде тұр дегенді білдірмейді. Ірі ұлттық компанияның негізгі қызметтен түсетін табысы, қаржы тарту мүмкіндігі және басқа да қаражат көздері бар. Сондықтан бір ғана санға қарап компанияның жағдайы туралы үзілді-кесілді қорытынды жасау қате болар еді.
Әзірге дәлелденген заңбұзушылықтар туралы сөз жоқ
Рысмамбетовтің өзі тапқан көрсеткіштерін сыбайлас жемқорлықтың, қаражат жымқырудың немесе басқа да заңбұзушылықтардың тікелей дәлелі деп мәлімдеп отырған жоқ. Оның зерттеуі қаржыгердің пікірінше толығырақ зерделеуді қажет ететін тұстарды ғана көрсетеді.
Нәтижесінде бірнеше негізгі сұрақ туындайды:
-
Аудиторлық ескертпелер неге жылдар бойы сақталып келді?
-
Бұрынғы есептердің ондаған миллиард теңгеге түзетілуі немен түсіндіріледі?
-
Жеткізушілерге берілген ұзақмерзімді аванстар неліктен соншалықты өсіп кетті?
-
Орасан зор инвестициялар аясында компанияның қаржылық жағдайы қалай өзгерді?
Яғни, әзірге анықталған заңбұзушылықтар туралы емес, қаржылық сигналдар туралы сөз болып отыр. Бірақ бұл құжаттардағы сомалар жүздеген миллиард және триллиондаған теңгемен өлшенетіндіктен, оларға қатысты сұрақтар жай болжамды емес, нақты әрі түсінікті жауаптарды талап етеді.
